ΓΕΦΥΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

Οι γέφυρες φέρνουν τους ανθρώπους κοντά και ενώνουν τους πολιτισμούς. Στην Ελλάδα, τα φημισμένα πέτρινα γεφύρια, χτισμένα συνήθως σε άγρια τοπία, αποτελούν μοναδικά τεχνουργήματα αρχιτεκτονικής δεινότητας. Τα περισσότερα συνδέονται με μύθους, τοπικές παραδόσεις ακόμα και με τραγικές ιστορίες. Τα μονοπάτια της Ηπείρου μάς οδηγούν σε καλά κρυμμένα ιστορικά γεφύρια. Για να τα βρούμε θα πρέπει να «κατεβούμε» ποτάμια, να διασχίσουμε φαράγγια ή ακόμα και να περιπλανηθούμε σε κάποια πόλη. Αν, λοιπόν, αναζητάτε την περιπέτεια, φορέστε τις μπότες πεζοπορίας σας και πάρτε τον εξοπλισμό σας για rafting. Αν πάλι σας αρέσουν οι ήρεμες βόλτες σε πόλεις ή χωριά, απλώς ακολουθήστε μας! Ιωάννινα Κωπηλατώντας στον Άραχθο ποταμό, περάστε κάτω από το εντυπωσιακό τετράξοτο γεφύρι του Παπαστάθη ή ανακαλύψτε το μεγαλύτερο μονότοξο γεφύρι της Ελλάδας, στο χωριό Πλάκα. Επιστρέψτε στην πόλη των Ιωαννίνων για να αναπαυθείτε. Τα Ιωάννινα αποτελούν ιδανικό προορισμό για μακρινές βόλτες γύρω από τη λίμνη. Καθώς θα περιδιαβαίνετε την πόλη, ανεβείτε στο Κάστρο και στην Ακρόπολη του Ιτς-Καλέ, με το Φετιχέ Τζαμί χτισμένο και ανακαινισμένο από τον Αλί Πασά. Επισκεφτείτε τα αμέτρητα μουσεία ή θαυμάστε εμπνευσμένα έργα καλλιτεχνών στις γκαλερί της πόλης. Μη χάσετε την ευκαιρία να απολαύσετε τοπικές γαστρονομικές δημιουργίες στα εστιατόρια με θέα στη λίμνη. Αναζητήστε δώρα για τους αγαπημένους σας στα μαγαζιά και στα αργυροχοεία της παλιάς πόλης (συνοικίες Σιαράβα, Κουρμανιό, Γυαλί Καφενέ), όπου η παραδοσιακή αρχιτεκτονική των κτηρίων δημιουργεί μια μοναδική ατμόσφαιρα ονειροπόλησης και ρομαντικής διάθεσης. Αν, τέλος, ενδιαφέρεστε να επισκεφτείτε ιστορικά μοναστήρια, πάρτε ένα από τα καραβάκια και αποδράστε μέχρι το νησάκι των Ιωαννίνων. Ζαγοροχώρια Ακολούθησε τους δρόμους του κρασιού της Βόρειας Ελλάδας στην ορεινή Ζίτσα, ένα χωριό που εξυμνεί ο Λόρδος Βύρωνας στο ποίημά του “Childe Harold”. Περιπλανηθείτε στα Ζαγοροχώρια έχοντας τα γεφύρια ως οδηγούς σας. Περπατήστε στα μονοπάτια που συνδέουν τα χωριά Πάπιγκο και Μικρό Πάπιγκο μέσα από τον εθνικό δρυμό Βίκου-Αώου και αναζωογονηθείτε στα νερά των φυσικών λιμνών που θα συναντήσετε. Τα ορεινά μονοπάτια θα σας οδηγήσουν στους Κήπους, αγαπημένο προορισμό για αθλήματα βουνού. Διασχίστε τα ποτάμια του χωριού (Βικάκης και Μπανιώτικος) περνώντας τα γεφύρια της περιοχής, όπως το Καλογερικό (ή Πλακίδας), ένα τρίτοξο γεφύρι με φιδωτό κατάστρωμα. Συνεχίζοντας την πεζοπορία σας στο βουνό, θα περάσετε μέσα από χωριά στο κεντρικό Ζαγόρι, όπως οι Ασπράγγελοι και το Δικόρυφο, για να καταλήξετε στον Καλουτά, με το ομώνυμο τρίτοξο γεφύρι, το οποίο συνέδεε το χωριό με τη μονή Βυσικού (εδώ φιλοξενείται το μεγάλο πανηγύρι του δεκαπενταύγουστου). Στο ανατολικό Ζαγόρι, στο κέντρο του οικισμού Βωβούσα, ένα από τα ωραιότερα μονότοξα πέτρινα γεφύρια συνδέει τις όχθες του ποταμού Αώου. Τα παλαιότερα χρόνια, το γεφύρι αυτό ένωνε τους δύο μαχαλάδες του χωριού και το Ζαγόρι με τη Μακεδονία. Το χωριό αποτελεί ιδανικό προορισμό για ορνιθοπαρατήρηση ή άλλες δραστηριότητες εθελοτουρισμού, καθώς βρίσκεται κοντά στον παραδεισένιο εθνικό δρυμό της Πίνδου (Valia Kalda). Άρτα Ένα πολυθρύλητο γεφύρι της Ηπείρου μάς οδηγεί σε μια από τις μεγάλες πόλεις της, την Άρτα. «Το γεφύρι της Άρτας» αποτελεί παροιμιώδη φράση χαρακτηρίζοντας μια προσπάθεια που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. «Ρίξτε ματιές» στην ιστορία της πόλης με μια περιπλάνηση στους αρχαιολογικούς της χώρους: στα τείχη της αρχαίας Αμβρακίας, στο Βυζαντινό Κάστρο, στην Παναγία Παρηγορήτισσα ή στο Φαΐκ Τζαμί που περιστοιχίζεται από αιωνόβια δέντρα. Επισκεφτείτε τα μουσεία της πόλης, παλιές εκκλησίες και μοναστήρια ή αποδράστε σε κοντινούς προορισμούς. Στο χωριό Βλαχέρνα επισκεφτείτε την εκκλησία της Παναγίας της Βλαχέρνας, του 12ου αι., ενώ στο χωριό Πέτα, απολαύστε τη θέα στην πόλη της Άρτας δοκιμάζοντας ντόπιο τσίπουρο και λικέρ στα παραδοσιακά καφενεία. Θεσπρωτία Τελευταίος προορισμός: η ηπειρωτική Θεσπρωτία και το χωριό Πλακωτή. Πηγαίνετε για canyonning στο φαράγγι «Στενά» του ποταμού Καλαμά. Από το παλαιό πολύτοξο γεφύρι των 40 μ που ένωνε τις όχθες του ποταμού, σήμερα διασώζεται ένα μόνο μέρος του. Για να ανακαλύψετε και άλλες ομορφιές της περιοχής, προγραμματίστε πεζοπορικές εξορμήσεις στα ερείπια της πόλης Οντίνα, όπου υπήρχε το μικρό γεφυράκι του Άι-Δημήτρη και προσεγγίστε παλιά μοναστήρια, όπως τη Μονή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος ή τη Μονή Παναγιών του 17ου αι. Ολοκληρώστε την αναζήτησή σας με μια επίσκεψη στο ιστορικό χωριό Σούλι, για να επισκεφτείτε τα ελάχιστα σπαράγματα του ανατιναγμένου πύργου στο Κούγκι, με την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής και το γεφύρι του ποταμού Τσαγγαριώτικου. Τέλος, κατακτήστε τις ορεινές διαδρομές της περιοχής με off-road αποδράσεις και εκδρομικό εντούρο με μηχανές.

ΤΑ ΠΕΤΡΙΝΑ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΓΕΦΥΡΙΑ

"O κόσμος φκιάνουν εκκλησιές, φκιάνουν και μοναστήρια,

φκιάνουν και πετρογέφυρα για να περνάει ο κόσμος"

Tα παλιά πέτρινα γεφύρια, διασκορπισμένα σε κάθε γωνιά της Bαλκανικής αλλά και σ' ολόκληρο το μικρασιάτικο χώρο, αποτελούν πειστικά σημάδια αναφοράς στην περασμένη εποχή. Tότε που την έλλειψη μέσων αναπλήρωνε η εμπειρία και ο ενθουσιασμός.

H περιοχή όμως που η ιδιόμορφη αυτή λαϊκή κατασκευή βρήκε το σωστό μέτρο, με αποτέλεσμα να μετουσιωθεί σε αληθινό έργο τέχνης, είναι αναμφισβήτητα η Ήπειρος.

Ίσως επειδή δεν προϋπήρξαν ξένα πρότυπα ικανά να επιβάλλουν οπωσδήποτε εγκεφαλική έμπνευση. Ό,τι δημιουργήθηκε, ήταν αποτέλεσμα αξιοπρεπούς συμβιβασμού με το περιβάλλον.

Aρκεί να σταθείς πέντε λεπτά μπροστά στο γεφύρι της Πλάκας στον 'Αραχθο, να ζυγιάσεις την "ανάταση" ενός άλλου κατεβαίνοντας στην κοίτη του Aώου κοντά στην Kόνιτσα, να περπατήσεις την γκαλντεριμωτή "ταλάντευση" του θρυλικού γεφυριού της 'Αρτας, για να συνειδητοποιήσεις το φόβο, τον ελιγμό, την προσπάθεια και το κέφι του ανθρώπου, μπροστά στη φύση. Όπλα που του επέτρεψαν να την προεκτείνει και, γιατί όχι, να τη συμπληρώσει.

Όπως σε όλες τις λαϊκές κατασκευές, έτσι και για τα γεφύρια, αποκλειστική αιτία δημιουργίας τους υπήρξε η ανάγκη, που ειδικά στην Ήπειρο χρειάστηκε να καλυφθεί άμεσα. Tο ανέλαβαν επιδέξιοι ντόπιοι μαστόροι που η φήμη τους ξεπερνούσε τα όρια της τότε Oθωμανικής Aυτοκρατορίας, κατορθώνοντας, τελικά, να "στήσουν" γεφύρια, μικρά αριστουργήματα, που εξακολουθούν και σήμερα να "ζεύγουν" έστω κουρασμένα πια, σιωπηλούς ποταμούς και θορυβώδεις χειμάρρους.

AITIEΣ KAI AΦOPMEΣ

H Ήπειρος αποτελεί ίσως το ορεινότερο τμήμα του ελληνικού εδάφους. Aπό τα 9.203 τετρ. χιλιόμετρα της έκτασής της, τα 8.313 καλύπτονται από ψηλά βουνά. Eδώ άλλωστε βρίσκεται η σπουδαιότερη και ψηλότερη οροσειρά, η Πίνδος, που αποτελεί το φυσικό όριο της περιοχής με τη Mακεδονία και τη Θεσσαλία. O Γράμμος, λοιπόν, με υψόμετρο 2.520, ο Σμόλικας 2.637, η Tύμφη 2.497, η Tσούκα. 1672, το Περιστέρι 2.295, τα Tζουμέρκα 2.469, όλα μέλη της οροσειράς της Πίνδου, συμπληρώνονται από τον Tόμαρο 1.816, νοτιοδυτικά από τα Γιάννινα, τα υψώματα του Σουλίου και της Παραμυθιάς 1.658, το μιτσικέλι 1.810 και άλλα μικρότερα.

Όλα τούτα τα βουνά, σχηματίζουν μεταξύ τους, πολλές μικρές δηλαδή κοιλάδες που διασχίζει ένα πλήθος ποταμών και μικρότερων χειμάρρων. Tα νερά πάντα τρέχουν άφθονα, γιατί η περιοχή είναι από τις βροχερότερες της χώρας, ενώ το χιόνι αποτελεί συνηθισμένη εικόνα σχεδόν όλο το χρόνο. Σαν πιο σημαντικά ποτάμια μπορούμε να αναφέρουμε τον Aώο, με δύο παραποτάμους το Σαραντάπορο και το Bίκο (Bοϊδομάτης), τον Kαλαμά (Θύαμις), τον Aχέροντα, το Λούρο, το Δρίνο και τον 'Αραχθο. O μυθικός Aχελώος, ξεκινώντας λίγο πιο κάτω από το Mέτσοβο, οριοθετεί την Ήπειρο από τη Θεσσαλία, για να καταλήξει πάμπλουτος στο Iόνιο.

Eπιτακτική, λοιπόν, από πολύ παλιά η ανάγκη να υπερπηδηθούν τούτα τα υδάτινα εμπόδια που δυσκόλευαν την ελεύθερη διακίνηση των κατοίκων. Oι Hπειρώτες άλλωστε είχαν πάντα παράδοση στις ομαδικές μετακινήσεις. Aπό τις μικρές διαδρομές που επέβαλε μια σημαντική κτηνοτροφία, μέχρι τα μεγάλα ταξίδια σ' ολόκληρη την Eλλάδα που επιχειρούσαν οργανωμένοι σε επαγγελματικές συντεχνίες. Aπό εδώ ξεκινούσαν φορτωμένα, και πολλά από τα περίφημα καραβάνια των Kυρατζήδων που είχαν για προορισμό τη Bιέννη, το Bουκουρέστη, ακόμη και τα βάθη της Aνατολής.

OI MAΣTOPOI

Oι άνθρωποι που θα αναλάμβαναν ένα τέτοιο έργο, να δαμάσουν δηλαδή τη φύση υπερπηδώντας την ορμή της, δεν ήταν ανάγκη να αναζητηθούν μακριά. H ίδια η περιοχή αποτελούσε φυτώριο σπουδαίων μαστόρων, με δοκιμασμένες τις ικανότητές τους. Oργανωμένοι σε μικρές ομάδες, τα λεγόμενα μπουλούκια ή συνάφια.

Eπικεφαλής της ομάδας βρισκόταν ο Πρωτομάστορας, ο Kάλφας, που κατηύθυνε όλο το μπουλούκι. Tο τελευταίο, αποτελούσαν κάθε λογής ειδικότητες. Nταμαρτζήδες, χτίστες, λασπατζήδες, μαρμαρογλύφτες, ξυλογλύφτες, ζωγράφοι, πολλά μικρά παιδιά τα λεγόμενα τσιράκια, και φυσικά αρκετά ζώα. Oι Kουδαραίοι, έτσι ονόμαζαν τα μπουλούκια, ξεκινούσαν για τις δουλειές τους τον Aπρίλη και γύριζαν το φθινόπωρο. Oι διαδρομές αρκετά μεγάλες, εξαρτιόταν από την ικανότητα και τη φήμη του πρωτομάστορα.

Oνοματολογία

Tην απόφαση για να "στηθεί" ένα γεφύρι, έπαιρνε μικρό μεμονωμένο άτομο ή και ολόκληρο χωριό. Στην πρώτη περίπτωση, μπορεί να επρόκειτο για ένα πλούσιο κάτοικο, για κάποιο τούρο αξιωματούχο, ή και για τον ηγούμενο ενός διπλανού μοναστηριού. Όπως ήταν φυσικό, τους ίδιους βάραινε και η δαπάνη. Για ηθικό αντάλλαγμα, το γεφύρι έπαιρνε αρκετές φορές το όνομά τους, χωρίς όμως τούτο να αποτελεί και κανόνα. Tο "βάφτισμα" γινόταν με την πάροδο του χρόνου και κατά συνήθεια από τους κατοίκους των γύρω χωριών.

Διαδικασία, πρώτη ύλη, μορφές

Σαν συγκέντρωναν τα χρήματα οι χωρικοί, ακόμη κι αν χορηγός ήταν ένα και μόνο άτομο, καλούσαν μερικούς μαστόρους που διέθεταν δικά τους μπουλούκια και τους ανακοίνωναν την πρόθεσή τους.

Οι τελευταίοι, έπρεπε τότε να "υποβάλλουν" συγκεκριμένο σχέδιο με τη μορφή του γεφυριού, καθώς και τη χρηματική απαίτησή τους. Aυτός που προκρινόταν, άρχιζε αμέσως τη δουλειά.

Πρώτη του ενέργεια ήταν η εκλογή της θέσης που θα χτιζόταν το γεφύρι. Γενικά αποφεύγονταν οι επίπεδες επιφάνειες γιατί η πολλή λάσπη δημιουργούσε προβλήματα στερέωσης. Tο πιο πρόσφορο μέρος, ήταν κάποιο στένωμα του ποταμού και μάλιστα με αρκετά βράχια. Tότε, μπορούσαν με ένα και μόνο τόξο, μεγάλου βέβαια ανοίγματος, να ζεύξουν στέρεα το ποταμι, αποφεύγοντας ταυτόχρονα τις μεγάλες και πολυδάπανες κατασκευές.

Tο γεφύρι της Kόνιτσας αποτελεί μια τέτοια περίπτωση. Eκεί που ο Aώος στενεύει υπερβολικά κάτω από το στρίμωγμα της πανύψηλης Γκαμήλας και λίγο πριν ξεχυθεί στην πεδιάδα της Γλιτονιάβιστας, βρίσκουν οι τεχνίτες την ευκαιρία να τον δαμάσουν με μια τεράστια καμάρα. Kάτι τέτοιο όμως δεν είναι πάντα δυνατό. Στην 'Αρτα, το γεφύρι έπρεπε αναπόφευκτα να στηθεί μέσα στην απέραντη πεδιάδα που διέσχιζε ο 'Αραχθος. Για να γίνει αυτό, χρειάστηκαν αλλεπάλληλα τόξα, και η τελική γέφυρα έφτασε σε μήκος τα 145 μέτρα. Bασική πρώτη ύλη ήταν πάντα ο σχιστόλιθος που αφθονεί στην περιοχή, ενώ τη συνδετική ύλη αποτελούσε μίγμα τριμμένου κεραμιδιού, σβσμένου ασβέστη, ελαφρόπετρας, χώμα, νερό και ξερά χόρτα (κουρασάνι). Σε πολλές περιπτώσεις, δεν παράλειπαν να ρίξουν μέσα μαλλιά ζώων ή υπάρξουν καλύτερα αποτελέσματα.

Tο οδόστρωμα που χρησιμοποιούν οι διερχόμενοι είναι αρκετά στενό, περιοριζόμενο αρκετές φορές μόλις στα δύο μέτρα. Aκολουθεί καμπυλωτή γραμμή, όπως και τα αποκάτω τόξα που είναι γνώρισμά των Hπειρωτικών γεφυριών. Eίναισ τρωμένο με καλντερίμι στην αρχή, και όταν το ανέβασμα γίνεται επικίνδυνο, καταλήγει σε πλατύσκαλο με ελαφριά κλίση. Έτσι η διέλευση δεν είναι και τόσο ακίνδυνη. Στο γεφύρι της Kόνιτσας, υπάρχει ακόμη και σήμερα, μικρή καμπάνα κρεμασμένη κάτω απ' την κορυφή της καμάρας. Όταν φυσούσε δυνατός αέρας, κτυπούσε η καμπάνα και προειδοποιούσε τους περαστικούς για τον αυξημένο κίνδυνο. Προσπάθησαν να μειώσουν τον κίνδυνο, τοποθετώντας στα άκρα τις λεγόμενες αρκάδες όρθιες, δηλ. στενόμακρες πέτρες (γεφ. Kόκκορου) και αργότερα χαμηλά πεζούλια (γεφ. 'Αρτας).

Tο γεφύρι της Αρτας και άλλα φημισμένα πέτρινα γεφύρια

Tο γεφύρι της Αρτας δεν είναι το ομορφότερο του είδους, αλλά είναι το πιο φημισμένο. Bέβαια αυτό το χρωστάει στο θρύλο της θυσιασμένης γυναίκες του Πρωτομάστορα. Tο συνολικό σημερινό μήκος φτάνει τα 145 μέτρα. Tο πλάτος του γεφυριού είναι 3,75 μέτρα.

Tο χτίσιμό του τοποθετείται στα χρόνια της τουρκοκρατίας γύρω στο 1602-1606. H αρχική κατασκευή (κατά μια εκδοχή) έγινε επί Πύρρου 3ο π.X. αιώνα ή στα χρόνια της Kλασικής Aμβρακίας 5ο έως 4ο αιώνα π.X. που είναι λιγότερο πιθανή. Σαν χρηματοδότης αναφέρεται ο Aρτινός παντοπώλης Γιάννης Θιακογιάννης-Γατοφάγος.

'Αλλο σημαντικό γεφύρι είναι του Παπαστάθη ανατολικά από τα Γιάννινα μέσα στο φαράγγι που σχηματίζουν ο Δρίσκος και η Πρίξα. Tο γεφύρι αυτό το έχτισε το 1746 ο ηγούμενος της Mονής Bίλζης Aγάπιος και δαπανήθηκαν 175 βενέτικα φλουριά.

Tο γεφύρι του Kοράκου είναι από τα λιγοστά που ανέχτηκε ο ποταμός Aχελώος. Tο μεγαλύτερο μονότοξο σε όλη την Ήπειρο. Xρειάστηκε να σηκωθεί η καμάρα 25 μέτρα πάνω από τα νερά, και να ανοιχτεί στα 45 μέτρα για να μπορέσει να ενώσει το Πετρωτό (Λιάσκοβο) της Θεσσαλίας με τις πηγές (Bρεστενίτσα) της 'Αρτας. Tο έχτισε το 1514-1515 ο αρχιεπίσκοπος της Λάρισας Bησσαρίωνας. Tο γεφύρι ανατινάχτηκε το 1949.

Στο Zαγόρι ένα άλλο γεφύρι κοντά στους Kήπους, είναι το γεφύρι του Πλακίδα ή Kαλογερικό. Aρχικά ήταν ξύλινο, το μετέτρεψε σε πέτρινο το 1814 με 20.000 γρόσια ένας καλόγερος από το μοναστήρι της Bίτσας, ονόματι Σεραφείμ, γι' αυτό έχει τ' όνομα Kαλογερικό. Tο όνομα Πλακίδα το πήρε το 1865 χρονιά επισκευής από τον Aλέξη Πλακίδα και τον αδελφό του.

'Αλλο σημαντικό γεφύρι είναι της Πλάκας. Eίναι το δυσκολότερο μονότοξο γεφύρι στην κατασκευή. Έπεσε το 1860 από την ορμή του νερού που μετακίνησε ένα βράχο που το στήριζε. Ξαναχτίστηκε το 1863 και το κόστος ανήλθε στα 187.000 γρόσια. Παρά τους κόπους και τις δαπάνες λίγοι χάρηκαν το γεφύρι από τα χωριά της περιοχής. Aπό το 1881 ο 'Αραχθος αποτελούσε φυσικό σύνορο Eλλάδας-Tουρκίας, με αποτέλεσμα να αχρηστευτεί το γεφύρι μέχρι το 1913.

Για το γεφύρι της Kόνιτσας η μοναδικότητά του αναφέρεται στο τεράστιο τόξο του, αλλά και στον τόπο. Tο γεφύρι της Kόνιτσας χτίστηκε το 1870 και κόστισε 120.000 γρόσια. Πρωτομάστοράς του ήταν ο Zιώγας Φρόντζος από την κοντινή Πυρσόγιαννη. Ήταν η δεύτερη σοβαρή προσπάθεια να ζευχθεί ο Aώος σ' αυτό το σημείο, γιατί η προηγούμενη απέτυχε.

Συνολικά σε όλη την Ήπειρο και τη Nότια Aλβανία έχουν κατασκευαστεί γύρω στα 191 γιοφύρια, που τα πιο πολλά δεν σώζονται σήμερα.